کودک وقتی با عروسک بازی میکند، در ظاهر مشغول یک بازی ساده است؛ اما در لایههای زیرین ذهنش دارد تمرین میکند که چطور با دیگران حرف بزند، چطور احساساتش را ابراز کند، چطور از کسی مراقبت کند یا حتی چطور با یک مشکل فرضی کنار بیاید.
بازی با عروسک یک نوع بازی نمادین و خیالی است؛ یعنی کودک از عروسکها بهعنوان نماد انسانها و موقعیتهای واقعی استفاده میکند. هنگام بازی، کودکان قادرند داستانها و سناریوهای متنوعی خلق کنند که این فرآیند باعث توسعه خلاقیت و مهارتهای تفکر انتزاعی میشود. همین ویژگی باعث میشود عروسک به پلی بین دنیای واقعی و دنیای خیالی کودک تبدیل شود. اینگونه بازیها به کودک این امکان را میدهند که احساسات خود را بدون ترس از قضاوت، در یک فضای امن تجربه کند.
تقویت مهارتهای اجتماعی و عاطفی
یکی از اصلیترین فواید بازی با عروسک، رشد مهارتهای اجتماعی و عاطفی است. کودک وقتی عروسکها را وارد داستانهای ذهنی خود میکند، نقشهای مختلفی مثل مادر، پدر، دوست، معلم یا پزشک را بازی میکند و در دل همین نقشآفرینیها، مفاهیمی مانند مراقبت، همدلی، دعوا و آشتی، قهر و آشتی، حمایت و احترام را تجربه میکند.
مطالعهای که نتایج آن در مجله علمی Child Development منتشر شده نشان داده:
«کودکانی که بهطور منظم درگیر بازیهای نقشآفرینی مثل بازی با عروسک هستند، در درک احساسات دیگران، همدلی و برقراری ارتباط اجتماعی عملکرد بهتری دارند.»
وقتی کودکی عروسکش را در آغوش میگیرد، برایش غذا آماده میکند، او را دلداری میدهد یا تنبیهش میکند، در واقع دارد روی این مفاهیم کار میکند:
- دیگران هم احساس دارند.
- رفتار من روی دیگران اثر دارد.
- مراقبت، محبت و همدلی ارزشمند است.
این مهارتها مستقیماً در تعاملات واقعی کودک با دوستان، خواهر و برادر و حتی والدین نمود پیدا میکند. عروسکهایی که این نقشآفرینیها را برای کودک ممکن میکنند، معمولاً در فروشگاه اسباببازی اینترنتی یا حضوری با دسته بندی سنی و آموزشی مشخص، در دسترس والدین قرار دارند.
رشد مهارتهای زبانی و ارتباطی
بازی با عروسک یک تمرین جدی برای زبان و ارتباط است. کودک در جریان بازی با عروسکها دیالوگ میسازد، سؤال میپرسد، جواب میدهد، بحث میکند، از طرف عروسک حرف میزند و حتی گفتوگوهای خیالی چندنفره خلق میکند. همه اینها به شکل طبیعی باعث تقویت مهارتهای گفتاری و شنیداری او میشود.
کودکی که با عروسکهایش حرف میزند، فقط مشغول بازی کردن برای سرگرم شدن نیست؛ او دارد صحبت کردن را تمرین میکند.
بازی با عروسک میتواند به:
- افزایش دایره واژگان
- بهبود جملهسازی
- تقویت مهارتهای گفتوگو و نوبتگیری در مکالمه
کمک کند.
کودک در حین بازی ممکن است برای عروسکها داستان بسازد:
«الان عروسک مریض شده، باید ببریمش دکتر»
«این یکی عروسک ناراحته چون کسی باهاش بازی نمیکنه»
این داستانسازیها، هم قدرت روایتگری کودک را تقویت میکنند و هم به او کمک میکنند احساسات پیچیده را در قالب کلمات بیان کند.
تخیل، خلاقیت و قدرت ساختن دنیاهای تازه
بازی با عروسک، یک تمرین دائمی برای تخیل و خلاقیت است. هیچ دو بازیای با عروسک دقیقاً شبیه هم نیست؛ هر بار داستانی تازه، موقعیتی تازه و نقشهایی جدید شکل میگیرد.
انجمن National Association for the Education of Young Children (NAEYC) در راهنماهای خود تأکید میکند که بازیهای خیالی، مخصوصاً بازیهایی که کودک در آن از عروسکها استفاده میکند، به او کمک میکنند:
«کودک در جریان بازی با عروسک، این فرصت را پیدا میکند که دنیای اطرافش را به شیوهی خودش دوباره بسازد؛ دنیایی که در آن میتواند قوانین را تغییر دهد، نقشها را جابهجا کند و حتی خود را در جایگاه والد قرار دهد. در همین فرآیندِ بازی و تخیل است که کودک یاد میگیرد برای موقعیتهای آشنا و تکرارشونده، راهحلهای جدید و خلاقانه پیدا کند و احساسات، تصمیمها و واکنشهای متفاوت را بدون ترس از قضاوت تجربه کند.»
وقتی کودک سناریوهایی مثل «خانهبازی»، «مدرسهبازی» یا «بیمارستانبازی» را با عروسکها اجرا میکند، در واقع دارد دنیای واقعی را در ذهن خود بازطراحی میکند و از نو میسازد. این فرایند به تقویت تفکر خلاق، برنامهریزی ذهنی و پیشبینی نتیجه رفتارها کمک میکند.
تقویت مهارتهای حل مسئله
بازی با عروسک فضایی فراهم میکند که کودک در آن، مشکلات و چالشها را بدون ترس از سرزنش یا شکست واقعی، شبیهسازی و حل کند. مثلاً عروسکها ممکن است با هم دعوا کنند و کودک باید راهی برای آشتیدادنشان پیدا کند؛ یکی از عروسکها «میترسد» و کودک باید تصمیم بگیرد چه کمکی میشود به او کرد. کودک در مواجهه با این موقعیتها، راهحلهای مختلف را امتحان میکند؛ اگر جواب نداد، روش دیگری را امتحان میکند. این همان آزمون و خطاست که هسته اصلی یادگیری حل مسئله است.
بازی با عروسک چه حوزههایی از رشد کودک را تقویت میکند؟
| حوزه رشد | فواید بازی با عروسک |
|---|---|
| اجتماعی | تمرین نقشها، یادگیری نوبت، همکاری، همدلی |
| عاطفی | بیان ترس، خشم، شادی، کاهش اضطراب، احساس امنیت |
| زبانی | گسترش دایره واژگان، جملهسازی، داستانگویی |
| شناختی | برنامهریزی ذهنی، حل مسئله، تفکر علت و معلولی |
| اخلاقی | احترام، مراقبت، مسئولیت، عدالت و بخشش |
فواید بازی با عروسک در سنین مختلف
سنین پایین (۲ تا ۴ سال )
در سنین پایینتر، بازی با عروسک اغلب رفتارهای سادهای مانند بغلکردن، غذا دادن یا خواباندن را شامل میشود. با اینکه این بازیها ساده به نظر میرسند، اما نقش مهمی در ایجاد احساس امنیت، دلبستگی عاطفی و آرامش کودک دارند و پایههای ارتباط احساسی سالم را شکل میدهند.
سنین پیشدبستانی
در این مرحله، بازی با عروسک وارد فاز داستانپردازی میشود و کودک شروع به ساختن روایتهای طولانیتر با نقشهای مختلف میکند. این نوع بازیها به تقویت مهارتهای زبانی، افزایش خلاقیت و رشد تعاملات اجتماعی کودک کمک قابلتوجهی میکنند.
سالهای دبستان
در دوران دبستان، بازی با عروسکها هدفمندتر میشود و کودک از آنها برای بازسازی موقعیتهای اجتماعی پیچیدهتر استفاده میکند. موضوعاتی مانند اختلافنظر، دوستی، عدالت یا جدایی در قالب بازی بررسی میشوند و به کودک کمک میکنند این مفاهیم را بهتر درک و مدیریت کند.
کودکان بزرگتر و نوجوانان
برای کودکان بزرگتر و نوجوانان، عروسکها بیشتر جنبه نمادین، یادگاری یا احساسی پیدا میکنند. با این حال، همان پیوند عاطفی اولیه میتواند در کاهش استرس، مدیریت احساسات و ایجاد حس آرامش و نوستالژی نقش مؤثری داشته باشد.
چند نکته عملی برای والدین
والدین با چند اقدام ساده میتوانند اثر بازی با عروسک را چند برابر کنند، بدون اینکه بازی برای کودک تبدیل به «کلاس آموزشی» خشک شود:
- به جای مدیریت بازی، بیشتر ناظر و شنونده باشید.
- گاهی فقط سؤال بپرسید؛ مثل:
الان عروسکت چرا ناراحته؟
فکر میکنی چه کمکی لازم داره؟ - از بازی برای شناخت دنیای درونی کودک استفاده کنید؛ خیلی وقتها حرفهایی که کودک نمیتواند مستقیم بزند، از زبان عروسکها بیرون میآید.
- گاهی خودتان وارد بازی شوید، اما اجازه دهید رهبری بازی دست کودک باشد.
بهجای اینکه به کودک بگویید «اینطوری بازی کن»، اجازه بدهید او خودش تصمیم بگیرد عروسکها چه بگویند و چه کار کنند؛ همین آزادی، جوهره خلاقیت و رشد سالم است.
سؤالات متداول
آیا بازی با عروسک برای پسرها هم مفید است؟
صددرصد. فواید بازی با عروسک به جنسیت محدود نمیشود؛ پسر هم مثل دختر نیاز دارد همدلی، مراقبت، مسئولیتپذیری و مدیریت احساسات را تمرین کند. محرومکردن پسرها از بازی با عروسک، آنها را از یک ابزار قدرتمند یادگیری عاطفی و اجتماعی محروم میکند.
چند ساعت در روز بازی با عروسک مناسب است؟
نیازی به زمانبندی خشک و بیش از حد قانون مند نیست. مهم این است که کودک فرصت داشته باشد هر روز زمانی برای بازی آزاد (بدون گوشی یا تبلت) داشته باشد. اگر بخشی از این زمان با عروسکها سپری شود، عالی است. کیفیت تجربه مهمتر از تعداد دقیق دقایق است.
از چه سنی میتوانیم عروسک را وارد بازی کودک کنیم؟
از همان سالهای اول، البته با رعایت ایمنی. برای زیر سه سال، عروسکهای نرم و بدون قطعات کوچک. هرچه سن بالاتر میرود، عروسکها میتوانند پیچیدهتر، شخصیتمحورتر و تعاملیتر شوند.
نتیجه گیری
بازی با عروسک برای کودکان یک ابزار قدرتمند تربیتی، شناختی و عاطفی است. اگر والدین آن را جدی بگیرند و آگاهانه از آن استفاده کنند، یک بازی ساده میتواند تبدیل به سکوی پرتابی برای رشد اجتماعی، زبانی، خلاق و اخلاقی کودک شود. بنابراین، تشویق مستمر به بازی با عروسک، گامی مؤثر در رشد سالم و متعادل روانی کودکان به شمار میآید.
زبان یعنی آینده! اپلیکیشن آموزش زبان چرب زبان برای کودکان ایران کاملا رایگانه! همین الان دانلودش کن کلی وقت گذاشتیم فقط واسه کمک به ساخت آینده بهتر واسه فرزندان ایران عزیز!
